SURUNKALI OBSTRUKTIV O‘PKA KASALLIGIDA ENDOTELIAL DISFUNKSIYA VA TIZIMLI YALLIG‘LANISHNING KLINIK-FUNKSIONAL KO‘RSATKICHLAR BILAN O‘ZARO BOG‘LIQLIGI: ADABIYOTLAR SHARHI

Abstract

ANNOTATSIYA

Maqsad. Surunkali obstruktiv o‘pka kasalligida (O‘SOK) endotelial disfunksiya (ED) va tizimli yallig‘lanishning klinik-funksional holat bilan o‘zaro bog‘liqligi, ularning patofiziologik mexanizmlari, baholash usullari va potensial terapevtik ahamiyatini zamonaviy adabiyotlar asosida tahlil qilish.

Materiallar va usullar. Adabiyotlar sharhi O‘SOK, endotelial disfunksiya, flow-mediated dilation (FMD), arterial qattiqlik, pulse wave velocity (PWV), tizimli yallig‘lanish, C-reaktiv oqsil, interleykin-6, o‘simta nekrozi omili-α va endotelial mikropartikullar bilan bog‘liq klinik va eksperimental tadqiqotlar asosida amalga oshirildi. PubMed/MEDLINE ma’lumotlar bazasida chop etilgan sistematik sharhlar, meta-tahlillar, kohort, kesimiy va interventsion tadqiqotlar tahlil qilindi. Asosiy e’tibor O‘SOK bilan og‘rigan bemorlarda periferik endotelial funksiyaning buzilishi, uning kasallik og‘irligi va o‘pka funksiyasi ko‘rsatkichlari bilan aloqasiga qaratildi.

Natijalar. Mavjud dalillar O‘SOK bilan og‘rigan bemorlarda periferik endotelial funksiyaning nazorat guruhlariga nisbatan buzilganligini ko‘rsatadi. FMD bo‘yicha 2023-yilda e’lon qilingan yangilangan sistematik sharhda 34 ta tadqiqot va 1365 nafar O‘SOK bilan og‘rigan bemor hamda 617 nafar nazorat ishtirokchisi tahlil qilingan. Meta-tahlilda O‘SOK guruhida endoteliyga bog‘liq vazodilatatsiyaning o‘rtacha farqi −2,33% (95% ishonch oralig‘i −3,30 dan −1,35 gacha; p<0,001) bo‘lgan. Endoteliyga bog‘liq bo‘lmagan vazodilatatsiya ham pasaygan. Meta-regressiya natijalari yoshning kattaligi, havo oqimi obstruksiyasining og‘irligi va faol chekishning endotelial funksiyaning yomonlashuvi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Boshqa sistematik sharh va meta-tahlillarda ham O‘SOKda FMD pasayishi va arterial qattiqlik ko‘rsatkichlarining oshishi qayd etilgan. Endotelial mikropartikullar bo‘yicha tadqiqotlar ularning ayrim subtiplarining O‘SOK, emfizema va kasallik og‘irligi bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Tizimli yallig‘lanish, gipoksemiya, oksidativ stress va azot oksidi bioavailability pasayishi endotelial disfunksiyaning ehtimoliy o‘zaro bog‘langan mexanizmlari sifatida qaraladi.

Xulosa. Endotelial disfunksiya O‘SOKning faqat o‘pkaga xos bo‘lmagan tizimli komponentlaridan biri bo‘lib, yurak-qon tomir xavfining ortishi va kasallik og‘irligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. FMD, arterial qattiqlik va ayrim endotelial biomarkerlar O‘SOKda tomir funksiyasining buzilishini baholash uchun istiqbolli vositalardir. Shu bilan birga, biomarkerlarning klinik diagnostik qiymati va endotelial disfunksiyani nishonga oluvchi davolash strategiyalarining samaradorligi bo‘yicha dalillar hali bir xil emas. O‘SOKni kompleks boshqarishda pulmonologik davolash bilan bir qatorda yurak-qon tomir xavfini baholash va individual reabilitatsiya strategiyalarini qo‘llash muhimdir.